Legally Blogged is een blog voor iedereen die wil weten wat zijn of haar rechten op het internet zijn en welke juridische ontwikkelingen er nu spelen. Op een begrijpelijke maar juridisch onderbouwde manier worden onderwerpen behandeld die voor internetgebruikers relevant zijn, bijvoorbeeld op het gebied van privacy, intellectueel eigendom, vrijheid van meningsuiting en informatietechnologie.

 

Mag justitie de locatiegegevens van mobiele telefoons verzamelen?

Een IMSI-catcher is een soort alternatieve zendmast ter grootte van een kleine koffer waarmee de gegevens van alle telefoons in de omgeving kunnen worden verzameld. Justitie gebruikt dit apparaat om het geografisch gebied waarbinnen een mobiele telefoon zich bevindt af te bakenen. Zo kan worden bepaald op welke plaats de gebruiker van de telefoon zich bevindt, zonder dat kan worden waargenomen wat de gebruiker doet of zegt. Alleen worden de gegevens van alle mensen die zich in de omgeving van het apparaat bevinden verzamelt, dus ook van onschuldige burgers. Hoe zit dat met onze privacy?

In 2014 deed de Hoge Raad uitspraak over de rechtmatigheid van het gebruik van een IMSI-catcher bij strafrechtelijke opsporing. In die zaak is bij de opsporing van de verdachte met toestemming van de Officier van Justitie een IMSI-catcher ingezet. Met behulp van dit middel is de verdachte getraceerd en aangehouden. Het gebruik van een IMSI-catcher is alleen niet expliciet in de wet geregeld. Wel mag volgens de wet met bepaalde apparatuur het nummer van een telefoon worden opgespoord, maar de IMSI-catcher gaat verder door aan te geven in welk gebied de telefoon zich bevindt. Volgens de Hoge Raad is dit toegestaan omdat de wet niet verbiedt dat apparatuur ook in andere gevallen wordt gebruikt, bijvoorbeeld voor het afbakenen van een geografisch gebied. Wel kan opsporing door middel van een IMSI-catcher onrechtmatig zijn ten aanzien van de gebruiker van de telefoon wanneer een min of meer compleet beeld kan worden verkregen van bepaalde aspecten van zijn of haar persoonlijke leven.

Ook de belastingdienst kreeg interesse in zo'n IMSI-catcher. In augustus vorig jaar werd het idee gepubliceerd om de FIOD de wettelijke bevoegdheid te geven om IMSI-catchers in te zetten. Door middel van een internetconsultatie kon iedereen zijn mening geven over het nieuwe plan. Het doel van de regeling is om de FIOD de mogelijkheid te geven om IMSI-catchers zelfstandig in te zetten voor de opsporing en bestrijding van fraude. Zelfstandig, want de FIOD had al de bevoegdheid om via de politie gebruik te maken van dit opsporingsmiddel. Volgens de toelichting op de regeling is gebleken dat de beschikbaarheid van zowel apparatuur als van bevoegde ambtenaren niet altijd aansloot bij de behoefte van de FIOD. Vooralsnog is het gebleven bij een concept-regeling.

De IMSI-catcher kent een groot nadeel: het apparaat maakt geen onderscheid tussen telefoons van burgers en van criminelen. Criminelen bedienen zich vaak van 'projecttelefoons', dit zijn prepaidtelefoons die voor een bepaalde taak worden ingezet en daarna worden weggegooid. Op een IMSI-catcher is geen verschil te zien tussen prepaid- en abonneenummers. Voordat tot de gegevens van criminelen kan worden gekomen worden dus de gegevens van alle telefoons in een buurt geregistreerd. Wanneer alle telefoonnummers in de omgeving zijn geregistreerd, wordt gezocht naar nummers met een onbekende eigenaar. Om vervolgens het doelwit te kunnen identificeren, moet de IMSI-catcher opnieuw op een andere locatie of op een ander tijdstip worden ingezet. Gekeken wordt naar het nummer dat in beide gevallen wordt geregistreerd.

Het is alleen de vraag of de werkwijze van een IMSI-catcher geen inbreuk maakt op de privacy van onschuldige burgers. Artikel 10 van de Grondwet bepaalt dat iedereen recht heeft op eerbiediging van zijn persoonlijke levenssfeer, behoudens bij of krachtens de wet te stellen beperkingen. Ook het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens biedt geen onbegrensde bescherming; artikel 8 bepaalt namelijk dat inmenging in de privacy van burgers toegestaan is wanneer dit bij wet is voorzien en in een democratische samenleving noodzakelijk is.

Omdat het gebruik van IMSI-catchers niet specifiek in de wet geregeld is maar volgens de Hoge Raad wel wettelijk is toegestaan, wordt voor een tussenoplossing gekozen. De Hoge Raad oordeelde dat indien gebruik wordt gemaakt van een niet specifiek in de wet geregelde wijze van opsporing, van dit middel alleen gebruik mag worden gemaakt op een wijze die een beperkte inbreuk maakt op grondrechten van burgers en die niet zeer risicovol is voor de integriteit en beheersbaarheid van de opsporing. Dit oordeel heeft tot gevolg dat de beperking van de privacy van burgers voornamelijk is gegrond op een rechterlijke uitspraak, terwijl de wet alleen wettelijke beperkingen toestaat. Bovendien mogen met een IMSI-catcher weliswaar geen berichten en gesprekken afgetapt worden, uiteindelijk wordt bij ieder gebruik de locatiegegevens van alle burgers in de omgeving verzameld. Het is dus maar de vraag of het gebruik van IMSI-catchers een "beperkte inbreuk" maakt de privacy van burgers.

Kort: Google beëindigt privacyovertredingen

Kort: Spotify aangeklaagd voor foto Notorious B.I.G.